लेख / ब्लग / अन्य प्रकाशन / समाचार

डरलाग्दो घटना र तर्सिने रोग – PTSD

Posted Date: 2014-03-09

कुनै विभत्स घटनामा परेर बाँचेपछि  केही मानिसहरूलाई केही दिन, हप्ता या महिनापछि एउटा यस्तो मानसिक समस्या सुरु हुन सक्छ, जसमा सो घटनाका दृश्यहरू एक्कासी मानसपटलमा आउने (Flashback), उत्तेजना र छटपटी एकदमै बढ्ने (Hyperarousal) र सो स्मृतिलाई उक्त व्यक्तिले हटाउन खोज्ने (Avoidance) तर पूर्ण रुपमा सफल नहुँदा मानसिक तनाव अत्यन्तै हुन्छ । यस्तो प्रकारको मानसिक रोगलाई Post Traumatic Stress Disorder र सामान्य बोलिचालिको भाषामा PTSD भनिन्छ । यो रोग प्रायजसो पीडादायक (Traumatic) घटना घटेको छ महिना भित्र सुरु हुन्छ । कतिपय व्यक्तिमा भने उक्त घटनाको वर्षौ पछि पनि PTSD सुरु हुन सक्छ ।

सुरुमा यो समस्या युद्धका विभिन्न घटनामा परेका सैनिकहरूमा बर्णन गरिएपनि पछि अन्य दुर्घटनामा परेर जोगिएका, भुईचालोमा परेका र विभिन्न शारीरिक तथा मानसिक यातनाको शिकार भएका व्यक्तिहरूमा पनि भेटियो । नेपालमा यस्तो मानसिक समस्याको सर्वप्रथम अध्ययन भुटानी शरणार्थीहरूमा गरिएको थियो । त्यसपश्चात दश वर्षको माओवादी जनयुद्धको समयमा राज्यपक्ष र विद्रोही दुवैतिरबाट भएका युद्धका घटना, ज्यादती तथा यातनाको कारण नेपालमा अन्य मानसिक रोगसंगै  PTSD को पनि निकै वृद्धि भएको पाइएको थियो । अष्ट्रेलियामा यो मानसिक रोग विभिन्न युद्धहरुमा भाग लिएका सैनिकहरूमा भएको पाइएको छ । विगतको दशकमा इराक र अफगानिस्थानमा काम गरेर फर्केका सैनिकहरूमा PTSD को कारणले भएको आत्महत्याले यो समस्याको कडापन बुझ्न मद्दत गर्छ ।

यसवाहेक बाल्यकालमा दुराचारमा परेका व्यक्तिहरू, बलात्कृत महिलाहरू र युद्धको चेपमा परेका जनसाधारणमा पनि यो समस्या निकै भेटिएको छ । लडाई र हिंसा कम भएका समुदायमा भने सडक दुर्घटनाबाट  बाँचेकाहरूमा यो समस्या सबैभन्दा बढी देखिएको छ ।

उदाहरणः

“म आफ्नै सुरमा गाडी चलाइरहेको थिएँ । अगाडि जाम रहेछ, मैले ब्रेक लगाएँ । तत्कालै ऐनाबाट मैले पछाडि एउटा गाडि आइरहेको देखें । त्यो गाडीको गति तेज थियो । सुरुमा त मैले जसरी नै रोकिहाल्ला भन्ने सोचें । तर ऐनाबाट मैले हेर्दाहेर्दै त्यो गाडीले मेरो गाडिको पछाडिबाट नराम्रोसंग धक्का दियो । मेरो शरीर अगाडि हुत्तियो, टाउको र गर्धन पछाडीतर्फ सीटको माथिल्लो भागमा नराम्रोस“ग ठोक्कियो, एकछिन त दिमाग शून्य जस्तो भयो, त्यसपछि जब दिमागले काम गर्यो, मेरो सम्पूर्ण शरीर लगलग कापीरहेको थियो । मन एकदमै डराइरहेको थियो । पछि थाहा भो पछाडिको ड्राइभर मरेछ ।

शरीरमा खासै चोट लागेको थिएन । निद्रा पर्न चाही गाह्रो हुन थालेको थियो । एक हप्ता घरमै बसेर आराम गरें । त्यसपछि काममा जानु प¥यो भनेर गाडी घरबाट हाइवे पुग्दा नपुग्दै एकदमै डर लागेर आयो, चिटचिट पसीना छुट्यो, मुटुको धड्कन बढ्यो, दिमाग शून्य भयो र दुर्घटना भएको बेला मै पुगेको जस्तो लाग्यो । पछाडिको गाडीले हान्ला जस्तै लाग्यो । गाडी चलाउनै सकिन । साइड लगाएँ । श्रीमतीलाई खबर गरें । त्यो बेला मलाई दुर्घटनाको बेलामा नै छु जस्तो लाग्यो । त्यो बेलादेखि गाडी चलाएको छैन । तर, घरमै बस्दा पनि बेलाबेलामा दुर्घटनाको स्मृति आइरहन्छ । टिभीमा समाचार या सिरियलमा कार दुर्घटना देखियो भने पनि सही नसक्नु हुन्छ । निद्रामा दुर्घटना सम्बन्धी नै सपना देख्छु । ठूलो ट्रकले मलाई लखेटिरहेको जस्तो लाग्छ ।

आजभोली काम गर्न नगएको ६ महिना भइसक्यो । श्रीमतीले पु¥याइदिने कोशिस गरेकी थिइन् । तर हाइवेबाट जान खोज्दा मलाई फेरि त्यस्तै भयो । अर्को बाटोबाट जान खोज्दा पनि अरु कारहरूले पछाडिबाट हान्ला जस्तो लाग्ने, मेरो त ध्यान नै ऐनाहरूमा हुन्थ्यो र मैले श्रीमतीलाई ‘रोक रोक’ भनेर यति हैरान गरें कि उनी पनि दिक्क मानिन् । अफिस गएर पनि ध्यान दिन सकिन । हाकिमले निको भएर आउनु भन्नुभो ।

कारको इन्सुरेन्सको फारमहरू श्रीमतीको सहायताले बल्लबल्ल भरें । फारम भर्दा के–के भाको सबै लेख्नुपर्ने– सम्झेर लेख्न खोज्दा एकदमै आत्तिएँ ।

मन धेरैजसो उदास हुन्छ । कतिपय बेला त केही अनुभव नभएको जस्तो इन्तु न चिन्तु हुन्छु । मेरै गल्तिले गर्दा पछाडीको कारको ड्राइभर मरेको जस्तो लाग्छ । शरीरमा जाँगर छैन । भविष्य अन्धकार देख्छु ।”

माथिको उदाहरणले PTSD को विभिन्न पक्षहरूको चर्चा गर्दछ । यस्ता विरामीमा डिप्रेसन, अन्य आत्तिने रोगहरू पनि थपिन सक्दछ भने अलिकति आराम पाउने आशामा विरामी मध्यपानतर्फ पनि डोरिन सक्दछन् ।

उपचार

यो समस्याको उपचार विभिन्न मनोवैज्ञानिक उपचार पद्धतीबाट गर्न सकिन्छ । मुख्य उपचार पद्धतिमा उक्त व्यक्तिलाई उत्तेजना नियन्त्रण गर्ने तरिकाहरूको प्रयोगमा दक्ष पारेपछि सो घटना क्रमिक रुपले सम्झन र बर्णन गर्न प्रेरित गरिन्छ । यस्तो उपचार गलत तरिकाले गर्दा झन् नराम्रो हुन सक्छ । त्यसैले यस्तो उपचार गर्ने हो भने मनोवैज्ञानिक पद्धतीस“ग परिचित तथा अनुभवी उपचारकर्ता हुनु आवश्यक छ ।

यो मानसिक रोगमा औषधीले सहयोगी भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ । औषधीले उत्तेजित अवस्थाबाट केही आराम दिन सक्दछ । त्यस्तै साथमा डिप्रेसन या अन्य आत्तिने रोग पनि भएको अवस्थामा औषधीले ति रोग नियन्त्रणमा ल्याउन सहायता गर्छ । तर, मुख्य उपचार पद्धती त मनोवैज्ञानिक पद्धती नै हो ।

 
लेखक – डा. अनुपम पोखरेल, मानसिक रोग विशेषज्ञ, मेल्बर्न, अष्ट्रेलिया

पिपलबोट अस्ट्रेलियामा 1-16 March 2014 मा प्रकाशित (Page 21)

 

News

के तपाई आत्महत्या गर्ने अवस्थामा पुग्नेभएको थियो? कसरी फर्केर आउनुभयो? आफनो अनुभव साट्नेुहोस र अरुलाई पनि आफनो अनुभवले मद्दत गर्नुहोस। हामि तपाईको गोप्यता कायम राख्छौं…

View more

फेसबुक पेज लाईक गर्नुहोस